1.    Özel dedektiflik nedir?
Özel dedektiflik genelde Anglosakson ülkelerde yaygın olup polis kuvvetlerinin belli başlı
görevlerini yapan meslek türüdür. Genelde emekli güvenlik mensupları tarafından yapılmaktadır. Yapacağı görevler belli yasalarla sınırlanmıştır ve bu çerçeve dışına çıkılamaz. Daha düzgün
bir ifadeyle belirtirsek, özel dedektiflik, kanuni çerçevelerde yapılan bireysel ve
kurumsal araştırmaların özel kişilere yani, şahıs takibine veya araştırılmasına verilme ve
kurumsallaşmanın ismen mesleki durumudur.

Özel dedektiflik polis dedektifliğinden tamamen farklı bir sistemdir. Polis dedektifleri genelde
Polis Akademisi Güvenlik Bilimleri Fakültesinden, Polis Meslek Yüksek Okullarından mezun
olan polis amirleri ve memurlarından oluşmaktadır. Fakat bunlar dedektif olarak nitelendirilemez.

Özel dedektiflik uygulamasının yapıldığı ülkelere en iyi örnek olarak Amerika Birleşik
Devletleri verilebilir. Avrupa’da örnekleri ise İngiltere ve Fransa’yı gösterebiliriz. Bu ülkelerde
özel dedektiflik belli başlı yasal düzenlemelere yapılmaktadır.

Şimdi Türkiye’deki özel dedektiflik kavramı ve bu mesleğin yasal boyutunu inceleyelim.

2.Türkiye’de Özel Dedektiflik
Bu konuyu ilk olarak yasallık bağlamında inceleyelim. Türkiye’de özel dedektiflikle ilgili
yasal bir düzenleme bulunmamaktadır. Hukuki manada ilk adım ANAP eski İstanbul
milletvekili Orhan ERGÜDER başkanlığında hazırlanan 3963 nolu 39 maddelik
Özel Dedektiflik Kanunudur.

Hazırlanan bu kanun tasarısı Türkiye Büyük Millet Meclisi’nden geçmiş ve dönemin
Cumhurbaşkanı Süleyman DEMİREL’in onayına sunulmuştur. Cumhurbaşkanı Demirel
bu kanunu prensipte yanlış görmüş ve yeniden görüşülmesi için bu yasayı TBMM’ye
geri göndermiş ve yasa bir daha ele alınmamıştır. Şimdi bu konuda yasal bir kaynak
olmayan fakat eldeki tek belge niteliği olan kanun tasarısına bakalım.

1. Hazırlanan Kanun Tasarısı Hakkında
Hazırlanan bu tasarıda özel dedektiflikle ilgili kuruluşlardan, tanımından, şartlarından,
cezalarından ve özel dedektiflikle ilgili tüm ayrıntılardan bahsedilmiştir. Şimdi bunlara
bakarak nasıl bir yapılanma istenildiğini görelim.

2.1.a Özel Dedektifliğin Tanımı
Özel Dedektiflik Yasa tasarısında bu mesleğin tanımı şu şekilde yapılmıştır:

“Özel dedektif, gerçek ve tüzel kişiler adına talep edilen konu ile sınırlı olarak mevcut
kanunlar çerçevesinde her türlü bilgileri toplayıp değerlendiren, araştırma ve inceleme
yapan, gerçek ve tüzel kişilere karşı her türlü tecavüzü engelleyen veya defeden, kuruluş,
bina, mal ve eşyanın korunmasını sağlayan, bu görevleri sırasında bir suça muttali
olduğunda ilgilileri haberdar eden, bu arada suç kanıtlarının kaybolmamasını
sağlayan ve bu kanunla verilen sınırlı yetkileri kullanan görevlidir.”

Tanımdan da anlaşılacağı üzere özel dedektifin belli başlı unsurları vardır. Bunlardan
birincisi belli bir talep olması lazım. Diğeri ise görevini yetkilerinin sınırlandırıldığı
şekilde ifa edecek.

2.1.b Şartları
Özel dedektifliğin ne olduğunu anladıktan sonra tasarıda belirtilen şartları inceleyelim.
Bu şartları maddeler Halide belirtirsek;

·        Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olmak.

·        En az üç yıllık yüksekokul mezunu olmak.

·        Emniyet Hizmetleri sınıfı personelinden Emniyet Müdürü, Emniyet Amiri, Başkomiser
(yüksek tahsis görmüş) rütbesini almış ve kendi isteği ile ayrılmış veya emekli olmuş,
Jandarma Genel Komutanlığı subay sınıfından 15 yıl görev yaptıktan sonra ayrılmış veya
emekli olmuş, özel dedektiflik yapmalarında sakınca bulunmadığı hususunda MİT
Müsteşarlığınca haklarında uygun görüş bildirmek kaydıyla MİT Müsteşarlığı şube müdürlüğü
veya daha üst ünvanları almış kendi isteği ile ayrılmış veya olmuş, Mülki İdare Amirliği
veya en az 15 yıl fiilen avukatlık, hakimlik, savcılık yapmış olmak.

Yukarıda belirtilen şartları haiz kimseler özel dedektiflik yapma hakkını ellerinde bulundururlar.                                       

2.1.c Çalışma Alanları

Taşımaları gereken şartlar belirtildikten sonra bu tasarıda özel dedektifin çalışma      
 alanları  da işlenmiştir. Bunları da maddeler halinde gösterelim;

·        Aile fertlerinin, aile birliğine zarar veren davranışların kötü alışkanlıklara meyilli
olup olmadıklarının incelenmesi

·        Kaybolmuş ya da adresi bilinmeyen kişilerin bulunması, adreslerin tespiti

·        Kaybolmuş yada çalınmış malların bulunması

·        Korunması istenen kişi yada kuruluş, bina, her türlü tesis yada malın
korunmasını sağlama

·        2495 sayılı Özel Güvenlik Teşkilatı Kanunu kapsamında bulunan kurum,
kuruluş ve tesislerin güvenliklerinin sağlanması

·        Ticari bir, firma, fabrika, imalathane yada her türlü iş yerinde çalışan
her kademedeki personelin dürüstlük ve güvenilirliklerinin işverene karşı tutum
ve davranışlarının,işveren aleyhine diğer firma ve kuruluşlarla işbirliği yapıp
yapmadıklarının tespiti

·        Özellikle halka açık bulunan her türlü şirket, büyük mağaza, acente,
süper market ve işyerlerinde çalışanlar ile bu yerlere girip çıkan kişilerin mal
kaçırmalarının, mevcut taşınmaz mal ve makinelere zarar verilmesinin kollanması
ve önlenmesi

·        İcra iflas dairelerinde, aleyhinde takip yapılan borçluların menkul ve gayri menkul
malları ile üçüncü şahıslardaki hak e alacaklarının neden ibaret olduğunun araştırılıp
tespit edilmesi.

Kabul edilmeyen yasada dedektifin çalışma alanları da böyle belirtilmiştir.
Görüldüğü üzere genelde dedektifler insanların kendi aralarındaki basit sayılabilecek
  günlük ilişkiler ve mallar alanında çalışma yapmaktadırlar. Geniş bir paradigmayla
baktığımız vakit bu gibi ehemmiyeti küçük işlerin bu gibi mesleklere bırakılması polisin
yükünü epey hafifletecek görünüyor.

Belli bir çalışma ve sınırlandırılmış yasal bir alanı olan bu mesleğin uygulamada bu
sınırlardan uzaklaştığı vakit belli başlı yaptırımlara uğrayabileceği her mantıklı insanın
aklına geldiği gibi yasayı hazırlayanların da aklına gelmiş ve belli ceza normları belirtmişlerdir.
Bu disiplin cezaları kınama, para cezası, faaliyetten men, meslekten çıkarma. Bir gazete
haberinde geçtiği üzere bu yasaya göre dedektifler görevlerini kötüye kullanırlarsa bu
cezalardan birini alırlar. Örneğin ruhsatsız dedektiflik yapan üç aydan bir yıla kadar
hapis ve bir milyon liradan 10 milyon liraya kadar ağır para cezasına çarptırılıyor.
Reklam yasağına uymayanlar ise beş milyon ağır para cezasına çarptırılıyor.

Bu şekilde hazırlanan kanun tasarısının Cumhurbaşkanı Süleyman DEMİREL tarafından,
tekrar görüşülmesi talebiyle TBMM’ye gönderildiğini söylemiştim. Bu yasanın
TBMM’ye geri gönderilmiş olmasının bir çok nedeni vardır. Bunları sıralarsak
Anayasaya aykırılık, diğer kanunlara aykırılık ve kanun maddeleri yönünden aykırılık.
Şimdi bu nedenleri ana hatlarıyla inceleyelim.

2.2 Hazırlanan Kanunun Tasarısının Kabul Edilmeyiş Nedenleri
 
Anayasaya aykırılık yönünden;

a)Anayasa 20. maddeyle teminat altına alınan “Özel hayatın ve aile hayatının gizliliğine
dokunulmaz” ilkesinin ihlali

b)Kişilik hakları ve kişi güvenliği açısından tehlike oluşturduğu

Diğer kanunlara aykırılık yönünden;

a)Cumhuriyet Savcılığınca kovuşturulması gereken suçlarda özel dedektifler
tarafından araştırma yapılması, bilgi ve belge toplanmasının, hazırlık soruşturmasının
“gizlilik ilkesine” ve dolayısıyla CMUK’a aykırılık

b)İş yerinde çalışan her kademedeki personelin, dürüstlüğü ve güvenilirliklerinin,
iş verene karşı tutum ve davranışlarının, işveren aleyhine diğer firma kuruluşlarla
işbirliği yapıp yapmadıklarının, özel dedektiflerce tespit edilmesinin iş yasalarına
aykırılık oluşturduğu

c)2802 sayılı Hakimler ve Savcılar Kanununda, hakim ve savcı olabilmek için
engel haller belirlenirken üç aylık hapis cezası sınırının, özel dedektifler için altı
ay olarak belirlenmesinin sakıncalı kişilerin özel dedektif olmalarına olanak sağlayacağı

d)Kanunla özel dedektiflere silah taşıma yetkisi verilirken, aynı yasada silah kullanmaya
ilişkin bir düzenlemeye gidilmeyerek bu konunun yönetmeliğe bırakmasının benzer yasalara
aykırı olacağı

Kanunun maddelerinin aykırılığı yönünden;

a)Kanunun 19. maddesiyle özel dedektiflere görev verenin, “zarar gören kişi” yerine
“müşteri” olarak tanımlanmasının, geniş yorumlara sebebiyet vereceği ve
dolayısıyla ilgisiz şahıslara üçüncü kişilerin zararına bilgi ve belge toplama
imkanının sağlanacağı

b)24. maddede geçtiği üzere özel dedektiflik bürolarının sadece il özel dedektiflik
komisyonunun üyeleri tarafından denetlenmesinin ve bu görevin ayrıca İçişleri
ve Adalet Bakanlıklarının müfettişlerine verilmemesinin denetleme mekanizmasının
yetersiz kalmasına neden olacağı

c)26. maddede belirtilen Ruhsatsız olarak özel dedektiflik yapanlara tertip edilecek
cezaların, yetersiz ve caydırıcılıktan uzak olacağı

d)27. maddedeki ifadeye göre özel dedektif olabilmek için genelde 15 yıl çalışma
mecburiyeti kabul edildiği halde, bazı meslekler yönünden böyle bir mecburiyet
getirilmemesinin eşitlik ilkesine aykırılık oluşturacağı

e)Hukuk, Siyasal Bilimler Fakültesi ile maddi hukuk ve usul hukuku dallarında öğretim
veren fakültelerden mezun olup, belirli bir süre özel dedektiflik bürolarında araştırma
görevlisi olarak çalışanlara da, özel dedektif olma hakkının verilmesinin yerinde olacağı

f)Özel dedektifliği kabul ve bu görevden uzaklaştırma işlemlerinde, özel dedektiflik kurulu
kararlarının İçişleri Bakanının onayına sunulmamasının sakıncalar yaratacağı gibi
nedenlerden ötürü kanun kabul edilmemiştir.

3. Özel Dedektifliğin Türkiye’de Uygulanışı
Ülkemizde özel dedektiflikle ilgili her hangi bir yasal düzenleme olmamasına karşın bu
meslek ifa edilmektedir. Hatta özel dedektiflik bürolarının sayıları her geçen gün artmakta
ve yüzlerce büro hizmet vermektedir. Özel dedektiflik bürolarının çoğalmasındaki asıl etken
ise eşlerin birbirine karşı güensizliği ve gün geçtikçe sayıları artan suçlar, polis tarafından çözümlenemeyen olaylar.

Bu mesleği yürüten şahısların hiçbir hukuki niteliği yoktur fakat Türk Ceza Kanununda,
özel dedektiflik soyut olarak bir suç niteliği taşımadığı için suç işledikleri de söylenemez.
TCK’daki suçun kanuniliği ilkesinde geçtiği üzere “Kanunun açıkça suç saymadığı bir fiil için
kimseye ceza verilemez ve güvenlik tedbiri uygulanamaz.” Özel dedektiflik mesleğini
yapan kişiler kanunun bu boşluğunu kullanmaktadırlar.

Özel dedektiflerin silah taşıma yetkileri yoktur. Telefon dilemeleri de yasaktır. Fakat bunlarla
birlikte yaptığı araştırmalar ve bulduğu kanıtlar mahkemelerde delil olarak kullanılır. Bu kişiler mahkemelerde bilir kişi olarak görev alabilirler.

Türkiye’de özel dedektiflik bürolarının başvurularına baktığımız vakit genelde
başvurunun ebeveynlerin çocukları üzerindeki takibi ve eş aldatmasına yönelik
olduğu görülmektedir.Yani aileler oğullarının ya da kızlarının uyışturucu
kullanıp kullanmadıklarını, yasa dışı bir
örgüte mensup olup olmadıklarını öğrenmek için veya eşlerin birbirini aldatıp
aldatmadığını öğrenmek için özel dedktife giderler.  Birbirine güven duymayan
eşler özel dedektifler sayesinde birbirlerini takip ettirip ne yapıp yapmadıklarından
haberdar olmaktadırlar.

SONUÇ
Özel dedektiflik konusunda yasal bir düzenlemeye gidilmesi şarttır. Dedektiflik mesleğinin
ifası açısından bu gereklidir. Yetkilerinin çok geniş bir çerçevede tutulması şart değildir
zaten buna da imkan yoktur. Nitekim bu mesleğin en geniş yetkilerle yapıldığı Amerika
Birleşik Devletlerinde bile özel ikametgahı arama veya bir ikametgahtan herhangi bir şey
alma hakkına sahip değillerdir. Bunları yapabilmeleri tamamen yaratıcılıklarına kalmıştır.
Ülkemizde de yasal düzenleme yapılırken belli kriterlere bağlı kalınması gerekmektedir.

Özel dedektiflik Türkiye için gerekli bir meslektir.
ülkemizde bazı suçlarda artış(cinayet, dolandırıcılık) ve bunlardan sonuca
ulaşmayanların çıkması yani faili meçhule dönüşesi insanlarımızın bu sorunlarını
halletmek için “Yer Altı Örgüt” veya “Mafya” dediğimiz illegal oluşumlara
başvurduklarını göz önüne serer. Bunların giderilmesi için yasanın oluşturulması lazımdır.

Bu düzenleme yapıldığı takdirde sistemdeki çatlaklar da ortadan kalkacaktır. Belirli bir
prosedüre uygun şekilde hareket eden dedektifler kanunlara uyarak, insanların özel
yaşam haklarına dikkat ederek araştırma yapacak, polise destek olacaktır. Polisin
sırtındaki yük epey azalacaktır.

Bununla birlikte vatandaş da özel dedektiflik uygulamasından kazançlı
çıkacak taraflardandır. Çünkü, vatandaş savcıya şikayetini arz eden bir
dilekçe verir. O da araştırılması için konuyu karakola havale eder.
Polis verilen adrese bakar orada şikayetin söz konusudurum cereyan
ediyorsa müdahale eder yoksa görevinin dışına çıkamaz. Artık bu işin sonunu bırakmak
zorunda kalır. Burada özel dedektifin işi başlar. Para kazandıkları için takibi
sonuna kadar sürdürürler.

Yasanın çıkması görüldüğü üzere pek çok kesim için faydalı olacaktır.
Kanunun tekrar meclis gündemine getirilmesi çok yerinde bir hareket olacaktır.
Karar büyüklerimizin.

KAYNAK: sucveceza.com
Yazar: Kamil ÖZKAL